Overprikkeling bij PPPD

Gepubliceerd door Wijnand - Medisch & Therapie | Wetenschap

In het kort:

De hersenen staan op scherp Bij PPPD verwerken de hersenen zintuiglijke prikkels met een hogere gevoeligheid dan normaal. Niet door schade aan de zintuigen, maar door een veranderd verwerkingspatroon in de hersenen zelf.
Visuele afhankelijkheid is de kern De hersenen vertrouwen bij PPPD te sterk op visuele informatie voor evenwicht. Drukke visuele omgevingen - winkels, verkeer, schermen - overstelpen het systeem.
Ook andere zintuigen zijn betrokken Onderzoek laat zien dat de overgevoeligheid bij PPPD verder gaat dan alleen beweging en zicht. Geluid, aanraking en andere prikkels kunnen ook zwaarder binnenkomen.
Vermijding werkt averechts Prikkels vermijden lijkt logisch, maar versterkt de overgevoeligheid. Geleidelijke blootstelling - onder begeleiding - helpt de hersenen de drempel te verlagen.

Naast duizeligheid en onevenwichtigheid melden veel mensen met PPPD dat ze gevoeliger zijn voor prikkels dan vroeger. Om te begrijpen waarom, helpt het te weten hoe het evenwichtssysteem normaal werkt. Een drukke winkelstraat, felle koplampen, een luid gesprek op de achtergrond - het voelt al snel te veel. Dit is geen verbeelding en geen aanstellerij. Het heeft een neurologische verklaring die steeds beter begrepen wordt.

Wat is visuele afhankelijkheid?

Een van de best gedocumenteerde kenmerken van PPPD is visuele afhankelijkheid: de hersenen steunen bij het bepalen van evenwicht en positie te sterk op visuele informatie, en te weinig op signalen uit het evenwichtsorgaan en de proprioceptie. Dit is een aangeleerde strategie die begon als een beschermende reactie op een eerder vestibulaire aandoening, maar daarna niet meer teruggeschakeld werd.

Het gevolg is dat alles wat de ogen overstelpt - bewegende menigten, drukke patronen, rijden op de snelweg, scrollen op een scherm - de hersenen te veel tegelijk geeft om te verwerken. Onderzoek met sensorische organisatietests liet zien dat bij 45% van de PPPD-patienten de zintuiglijke verwerking afwijkend is, met name door overmatige visuele of lichamelijke afhankelijkheid (Frontiers in Neurology, 2025).

Voorbeeld: in een supermarkt bewegen winkelwagens, mensen en schappen door je gezichtsveld. Voor gezonde hersenen is dit routineus te filteren. Bij PPPD zijn de hersenen al maximaal bezig met visuele informatie voor evenwichtsregulatie - de extra visuele drukte is dan genoeg om het systeem te overbelasten.

Gaat de overgevoeligheid verder dan zicht en beweging?

Ja, en dat is relatief recent aangetoond. Een studie van Powell et al. (2020) - Visually-induced dizziness is associated with sensitivity and avoidance across all senses, gepubliceerd in het Journal of Neurology - onderzocht of PPPD-klachten samenhangen met overgevoeligheid voor andere zintuigen dan zicht en evenwicht. Bij 29 PPPD-patienten en meer dan 1100 mensen uit de algemene bevolking werd gemeten in hoeverre zij gevoelig zijn voor geluid, aanraking, geur en smaak.

De uitkomst: mensen met PPPD rapporteerden significant meer overgevoeligheid in al deze zintuiglijke domeinen, niet alleen voor beweging en visuele prikkels. Dit verband bleef bestaan na correctie voor angst en migraine - die factoren verklaren het effect maar gedeeltelijk. De onderzoekers suggereren dat sommige hersenen van nature een lagere drempel hebben voor zintuiglijke overprikkeling, en dat dit de kwetsbaarheid voor PPPD na een vestibulaire aandoening vergroot.

Wat dit in de praktijk betekent: drukke geluidsomgevingen, felle of knipperende lichten, en zelfs sterk reukprikkels kunnen bij sommige mensen met PPPD de klachten verergeren. Daarvoor hoeft er niets mis te zijn met het gehoor, de neus of de tastzin - het gaat om de manier waarop de hersenen al die informatie verwerken.

Centrale sensitisatie: de hersenen zetten het volume hoger

Een ander concept dat in de literatuur naar voren komt, is centrale sensitisatie: het centrale zenuwstelsel reageert overdreven sterk op prikkels die normaal niet als bedreigend worden ervaren. Stress en angst kunnen dit mechanisme verder activeren en de drempel voor overprikkeling nog verder verlagen. Dit mechanisme is ook bekend bij chronische pijn, migraine en het prikkelbaredarmsyndroom.

Bij PPPD gaat het vermoedelijk om een vergelijkbaar proces in de zintuiglijke verwerkingspaden. De hersenen versterken inkomende signalen in plaats van ze te filteren. Onderzoek wees daarbij ook op een verminderde habituatie bij PPPD-patienten: waar gezonde hersenen bij herhaalde prikkels steeds minder sterk reageren (gewenning), lijken PPPD-hersenen dat minder goed te doen. Een studie gepubliceerd in PLOS ONE (2015) vond dit patroon terug in de verwerking van pijnprikkels bij PPPD-patienten, wat wijst op een bredere verstoring van de zintuiglijke verwerking dan alleen het evenwichtsdomein.

Belangrijk voorbehoud: de exacte oorzaak van PPPD is nog niet volledig opgehelderd. Centrale sensitisatie wordt beschouwd als een mogelijke bijdragende factor, maar er is nog geen definitief bewijs dat het de primaire oorzaak is.

Welke prikkels zijn het lastigst?

Op basis van onderzoek en klinische observaties zijn er een aantal situaties die bij PPPD-patienten consequent klachten uitlokken of verergeren. Op de werkvloerpagina lees je hoe je hier op het werk rekening mee kunt houden. De Barany Society noemt als diagnostisch criterium expliciet: blootstelling aan complexe of bewegende visuele stimuli. In de praktijk gaat het dan om drukke omgevingen met veel beweging zoals winkels, stations en markten, schermen die bewegen of scrollen, rijden - zowel als bestuurder als passagier - in wisselende verlichting of op snelwegen, en complexe visuele patronen zoals drukke stoffen, gestreepte vloeren en rolgordijnen. Naast visuele triggers melden veel patienten ook gevoeligheid voor harde of plotselinge geluiden, felle of knipperende verlichting, en situaties met veel gelijktijdige prikkels van verschillende zintuigen tegelijk.

Waarom vermijding het probleem vergroot

Het is begrijpelijk om situaties te vermijden die klachten uitlokken. Maar bij PPPD is vermijding een valkuil. Wanneer de hersenen een prikkel nooit meer ontvangen, raken ze er niet aan gewend - ze raken er juist gevoeliger voor. De drempel voor wat als bedreigend wordt ervaren, zakt steeds verder.

Dit mechanisme is goed beschreven in de wetenschappelijke literatuur over PPPD. Vermijdingsgedrag houdt de klachten in stand, versterkt de angst en verkleint het dagelijks functioneren. De Vestibular Disorders Association stelt op basis van beschikbaar onderzoek dat vestibulaire revalidatietherapie de ernst van de klachten bij PPPD met 60 tot 80 procent kan verminderen - juist doordat het de hersenen geleidelijk blootstelt aan de prikkels die ze leren vermijden.

Geleidelijke blootstelling, niet vermijding: de behandeling van overprikkeling bij PPPD is erop gericht de hersenen stap voor stap aan prikkels te laten wennen - desensitisatie. Dit gebeurt in een veilige, gecontroleerde omgeving, opgebouwd in kleine stappen. Doe dit altijd in overleg met je behandelaar, want te snel te veel is even contraproductief als helemaal niets doen.

Meer lezen

De informatie op deze pagina wordt bijgewerkt zodra inzichten veranderen of niet meer kloppen.